Protokół autoimmunologiczny

W skrócie AIP (z ang. autoimmune protocol), to odmiana diety paleo dostosowana do potrzeb osób z chorobami autoimmunologicznymi. Czasami dieta ta określana jest też jako autoimmunologiczne paleo, ponieważ bazuje na koncepcji paleo i z niej się wywodzi. Teraz skupimy się na założeniach dietetycznych, ale oczywiście podejście to, podobnie jak paleo, wychodzi daleko poza dietę i obejmuje inne elementy stylu życia jak relaks, odpowiednia aktywność ruchowa, sen, suplementacja, kontakt z przyrodą czy wsparcie otoczenia.

Choroby autoimmunologiczne

Nazywane też chorobami autoimmunizacyjnymi lub chorobami z autoagresji, to choroby, w których układ odpornościowy organizmu zaczyna z różnych przyczyn atakować własne tkanki. Jedną z nich może być reakcja organizmu na spożywane produkty.

Wzrost zachorowań na choroby autoimmunologiczne

Jeśli w chorobie autoimmunologicznej następuje progresja, organizm może zacząć atakować kolejne tkanki, w wyniku czego pojawiają się kolejne symptomy i diagnozy. Obecnie zauważa się wzrost występowania tych chorób. Według różnych danych można do nich zaliczyć nawet setki schorzeń np.: cukrzycę typu I, zapalenie tarczycy Hashimoto, stwardnienie rozsiane, choroby reumatyczne czy łuszczycę, a dodatkowo w wielu przypadkach czasem podejrzewa się komponent autoimmunologiczny jak np. w atopowym zapaleniu skóry (czy słusznie, o tym poczytajcie w postach na temat AZS).

Dieta AIP i jej początki

rosół w słoiku

Chociaż dieta ta wywodzi się z paleo i na nim bazuje, jest nowszą koncepcją. Wiąże się to zapewne z faktem, że chorych na choroby autoimmunologiczne przybywa zwłaszcza w ostatnich latach, a zanim naukowcy wszystko przebadają i dostępne będą bardziej zaawansowane metody leczenia, wiele osób próbuje sobie pomóc w dodatkowy sposób. Zwłaszcza że medycyna nie radzi sobie tak dobrze z chorobami przewlekłymi jak z chorobami zakaźnymi czy wypadkami.

Protokół dr Wahls

Udało mi się ustalić, że jedną z pierwszych osób, która zaczęła tworzyć i stosować wywodzące się z paleo podejście do chorób autoimmunologicznych jest dr Terry Wahls. Z zawodu lekarz i naukowiec, dr Wahls w 2000 r. usłyszała diagnozę: stwardnienie rozsiane. Ze względu na pogarszający się stan zdrowia zaczęła, korzystając ze swoich umiejętności naukowca, zgłębiać literaturę naukową. Ponadto dzięki zapoznaniu się z powstającą w USA medycyną funkcjonalną oraz dietą paleo, dr Wahls stworzyła własny protokół do walki z chorobami autoimmunologicznymi, który stosuje od 2007 r. Wszystkim zainteresowanym polecam obejrzeć jej wystąpienie na konferencji TEDx z 2011 r. i ocenić rezultaty (od świetnej formy, do wózka inwalidzkiego i z powrotem). Podejście dr Wahls obejmuje, oprócz diety jak najbogatszej w składniki odżywcze, suplementację oraz neurostymulację, więc różni się od klasycznego AIP będącego przede wszystkim interwencją dietetyczną.

Paleo a AIP

Do powstania AIP na pewno przyczynił się też jeden z twórców oraz popularyzatorów paleo, prof. Loren Cordain, który w swojej pracy naukowej zauważył, że pewne pokarmy paleo np. białka jajek powodowały problemy u osób z chorobami autoimmunologicznymi. Nie jestem tylko pewna, jak wcześnie zaczął zgłębiać ten temat. Faktem jest, że studiujący wcześniej pod jego kierunkiem Robb Wolf w 2010 r. opublikował jedną z najbardziej znanych, cenionych i popularnych książek o paleo, The Paleo Solution, i zarysował tam dietę paleo w chorobach autoimmunologicznych. Podejście to popularyzuje na swoim blogu i w swoich książkach dr Sarah Ballantyne. Jej blog jest według mnie najlepszym i największym źródłem informacji o tej diecie i stylu życia dostępnym w internecie dla osób znających język angielski.

misa z warzywamiCo jeść na AIP

Celem protokołu autoimmunologicznego jest wprowadzić osoby z chorobą autoimmunologiczną (choroby te uważa się powszechnie za nieuleczalne) w remisję za pomocą diety. Myślę, że nawet jeśli nie zawsze będzie to możliwe po zastosowaniu samej zmiany żywienia, warto spróbować, bo dieta ta powinna przynieść poprawę stanu zdrowia, bo jest:

  • odżywcza
  • ma działanie przeciwzapalne
  • poprawia stan jelit
  • poprawia gospodarkę hormonalną
  • wycisza/moduluje układ odpornościowy.

Produkty dozwolone na diecie AIP

Jeśli chcemy osiągnąć te korzyści, ogólnie dozwolone produkty na protokole autoimmunologicznym to:

  • warzywa (zwłaszcza liściaste i krzyżowe; uwaga wyjątki poniżej!)
  • mięso (zwłaszcza podroby, rosół na kościach/mięsie)
  • owoce (zwłaszcza jagodowe, cytrusowe, awokado)
  • owoce morza
  • ryby
  • grzyby
  • zioła i przyprawy (uwaga wyjątki poniżej!)
  • inne (orzech kokosowy będący faktycznie owocem i jego przetwory, tłuszcze zwierzęce, produkty fermentowane)

Dwie fazy diety autoimmunologicznej

Jest to dieta bardziej restrykcyjna niż klasyczne paleo i nie jest celem samym w sobie, ale w większości przypadków etapem przejściowym. Niektórzy nazywają tę fazę, kiedy ściśle przestrzega się zaleceń diety AIP, fazą eliminacyjną. Po pewnym czasie, a optymalnie po ustąpieniu symptomów, można rozpocząć ponowne wprowadzanie większości produktów paleo do menu, co nazywa się reintrodukcją i sprawdzanie reakcji organizmu. Wiele produktów najczęściej uda się wprowadzić w jakiejś formie czy ilości bez negatywnych skutków zdrowotnych, ale być może części nie.

6 jajek w opakowaniuProdukty niedozwolone na diecie AIP

Czym różni się protokół autoimmunologiczny od paleo? Niedozwolone są:

  • wszystkie produkty nie paleo (mleko zwierzęce i jego przetwory, rośliny strączkowe, zboża i pseudozboża, substancje sztuczne), a ponadto;
  • alkohol
  • jajka (zwłaszcza białka)
  • nadmiar cukrów (zwłaszcza fruktozy występującej w owocach i miodzie)
  • orzechy, pestki i nasiona (w tym przyprawy nasienne, kawa, kakao)
  • warzywa psiankowate (np. bakłażan, pomidor, papryka i różne przyprawy z tej grupy)
  • zioła (np. stymulanty układu odpornościowego), suplementy, niektóre leki (mogące w danym przypadku nasilać objawy chorobowe) i in.

Dlaczego nie należy ich jeść

Przyjrzyjmy się bliżej poszczególnym grupom produktów niedozwolonych na AIP (o niedozwolonych także na paleo możecie poczytać w moim opisie diety paleo) i pokrótce wyjaśnijmy, dlaczego nie należy ich spożywać w przypadku chorób autoimmunologicznych.

Alkohol może być toksyczny dla organizmu i go stresować, powodować stany zapalne i podrażniać jelita. Zresztą kto naprawdę chory powinien po niego sięgać? Na szczęście gotowanie z użyciem większości alkoholi będzie ok 😉

Jajka to częsty alergen. Głównie problematyczne jest białko, które pełni funkcję ochronną dla żółtka i zawiera substancje antymikrobowe. Takie działanie ma zawarty w nim lizozym, który nie jest dobrze trawiony i przechodzi przez układ pokarmowy, łącząc się z innymi substancjami, np. patogenami, w większe kompleksy, które mogą dostawać się z jelit do krwiobiegu, powodując problemy alergiczne czy autoimmunologiczne. Żółtka są bezpieczniejsze, jednak na początek warto z nich zrezygnować, choćby z powodu trudności oddzielenia od białka i narażania się jednak na powyżej opisane problemy. Przedostając się do krwiobiegu, żółtko może również powodować nietolerancje i alergie.

Ze względu na stany zapalne w organizmie oraz problemy hormonalne zaleca się ostrożność z cukrami, a zwłaszcza fruktozą i dlatego niepolecane są owoce suszone, miód czy nawet świeże owoce o dużej zawartości cukru w większych ilościach. Fruktoza może też obciążać wątrobę, która jest niezwykle ważna dla prawidłowego detoksu i oczyszczania organizmu, co ma zawsze znaczenie dla zdrowia.

filiżanka kawy na ciemnym stoleOrzechy, pestki i nasiona odpadają po pierwsze ze względu na postać drażniącą jelita (oczywiście można by je przetworzyć np. namaczając i blendując). Niektórzy zwracają też uwagę na dużą zawartość kwasów omega 3, które mogą, zwłaszcza w nadmiarze i przy niedoborze omega 6, działać prozapalnie. Do tego jeszcze dochodzi kwas fitowy, który może utrudniać przyswajanie minerałów, zwłaszcza w przypadku braku odpowiedniej obróbki zawierających go pokarmów i spożywania go w dużej ilości. Poza tym kwas fitowy może drażnić jelita. W przypadku orzechów mamy też do czynienia z potencjalnie silnym alergenem.

Warzywa psiankowate zawierają lektyny (u roślin mogą działać jak naturalne pestycydy odstraszające drapieżniki) i substancje zwane glikoalkaloidami (rodzaj saponin), które mogą negatywnie wpływać na mózg, podrażniać układ pokarmowy i przez to odpornościowy (ocenia się, że 80% układu odpornościowego znajduje się w jelitach).

Należy też unikać niektórych ziół czy preparatów, które mogą nadmiernie stymulować układ odpornościowy albo po prostu szkodzić w danej jednostce chorobowej np. przy Hashimoto należy unikać melisy, którą tradycyjnie stosuje się przy nadczynności tarczycy. Zamiast pobudzać układ odpornościowy, stosując np. jeżówkę purpurową, lepiej jest go modulować witaminami i minerałami oraz indywidualnie dobranymi suplementami. Podobnie warto uważać na produkty śluzotwórcze  jak aloes, które mogą negatywnie wpływać na trawienie i układ odpornościowy. Należy też uważać na dodatki do żywności, suplementów i leków, bo mogą zawierać np. laktozę czy gluten. W przypadku leków, zwłaszcza niewydawanych na receptę też należy zachować ostrożność (uwaga na niesteroidowe leki przeciwzapalne, czyli wiele popularnych leków przeciwbólowych).

Czy można stosować protokół autoimmunologiczny na własną rękę?

Zastosowanie go nie jest aż tak proste i przyjemne jak przejście na dietę paleo. Pomijając już dość restrykcyjną fazę eliminacyjną i rezygnację z większej ilości produktów (na szczęście są zamienniki i kreatywne przepisy!) czy trudności ze znalezieniem posiłków zgodnych z założeniami diety AIP chcąc zjeść poza domem, czasami trzeba pobawić się w detektywa i zwrócić uwagę na szczegóły np. nie tylko to, do jakiej grupy należy dana roślina, ale też jaką jej część spożywamy i tak np. karob w proszku, chociaż pochodzenia strączkowego jest dozwolony, bo spożywane są nie nasiona, ale ich sproszkowana otoczka. Trzeba też uważać na pułapki językowe (i wizualne) jak orzech kokosowy, który jest faktycznie owocem czy ziarenka pieprzu także będące botanicznie owocami i w miarę możliwości oraz potrzeb sprawdzać konkretne produkty. Jako ciekawostkę podam, że ten pierwszy „owoc” jest dozwolony, a drugi nie powinien pojawiać się w eliminacyjnej fazie AIP, bo jednak w suszonym „owocu” pieprzu znajdują się też jego ziarenka, a te mogą być problematyczne. Na tej diecie intensywnie uczymy się cały czas 🙂 Ewentualnie korzystamy z list dozwolonych produktów ze sprawdzonych źródeł albo czyjeś pomocy (profesjonaliści, grupy wsparcia). Oczywiście różne osoby mają inne podejścia, problemy i potrzeby, a nasza wiedza ciągle rośnie, więc nie należy się dziwić, jeśli kiedyś coś się zmieni na liście dozwolonych lub niedozwolonych produktów.

Protokół autoimmunologiczny w Hashimoto

Efekty

Protokół może być zastosowany np. w chorobie autoimmunologicznej jaką jest zapalenie tarczycy Hashimoto. W tej chorobie tkanka tarczycy jest niszczona w wyniku ataku układu odpornościowego, przez co może dojść do utraty (części) funkcji tarczycy i zaburzeń hormonalnych powodujących różne symptomy oraz do zniszczenia samej tkanki tarczycy. Celem diety AIP będzie w takim przypadku wyciszenie układu odpornościowego i zatrzymanie ataku oraz dalszego niszczenia tarczycy. Dzięki temu może dojść do obniżenia lub unormowania przeciwciał, przywrócenia lub poprawy równowagi hormonalnej, zmniejszenia lub zlikwidowania symptomów, remisji, a nawet do regeneracji tarczycy. Oczywiście potencjalne efekty zależą nie tylko od zastosowanej diety, ale też od stopnia uszkodzeń tarczycy (czasem mogą być nieodwracalne), innych schorzeń i ogólnego stanu zdrowia, dodatkowych interwencji (np. leki, suplementy) i stylu życia np. ograniczeniu stresu.

Więcej o zagadnieniu znajdziesz niżej